Ogłoszenie Płatne / Reklama Sponsorowana
Notaty z wykładu. Z rękopisu, 1824

Historia i metody statystyki

Lelewel Joachim

Niemcy występują z ideałami statystycznymi, co im jest jednym najwłaściwsze. Zimny ideał statystyki był tego rodzaju poszukiwań początkiem. Różny szyk był dawany tym pracom. W połowie wieku XVIII, gdy taka czynność koło historii się poczęła, poczęli Niemcy krzątać się koło wykładów ideału statystyki. Achenwall rodem z Elbląga pierwszy ogłosił ideał statystyki i ogłosił praktyczne zastosowanie jego do opisów statystycznych; ośmiu państw tentował wykład. Różne wzmianki historyczne były tylko wstępem; żeby utworzyć obraz polityczny państwa, trzeba było precise poszukiwać.

We Francji zaś podobnież tę naukę traktowano, ale nie pod tym nazwiskiem.

Od 1767 wychodziło pismo Büschiraga (Magazin), geografia, wielotomowe; pośrodku Europy siedzący pracowity Niemiec zewsząd naokoło mógł dostarczyć wiadomości dotąd dokładnych. Wiadomości wiele o Azji i okolicach Europy dokładnych pozbieranych zostało, w tylu materiałach do wygotowania ideału zebranych. (1775 r. zaczęło wychodzić Schlözera dzieło [...]). Nowy zapał wzniecił do podobnych poszukiwań drobiazgowych, zbierano bez końca szczegóły, coraz mnożyła się liczba zbierających materiały. Tymczasem równie pracowali pragmatyczni pisarze. (Liczba statystycznych ksiąg wzrosła, a statystyka po uniwersytetach czytaną była. Znana ona i po szkołach.) Jakożkolwiek zimny, liczbowy ideał statystyki rozniecony był dzielnie entuzjazmem Niemców; czytają z ciekawością prawnicy i teologowie, i wszystkie stany; i prywatni, i literaci, i nigdy nie czytający zajmowali się dostarczaniem materiałów, a cieszył się Schlözer tak gorącym zapałem. W 1774 roku we 20 tomach (opis Holandii pokazał się; w 1787 roku Galiani o Włoszech pisał). A każde państwo, prócz Hiszpanii, czynnie się zajmuje wystawieniem swego państwa. Ale ognisko tej pracy jest w Niemczech. Zdawało się to interesować politykę, bo znający stan państwa mógł ją lepiej kierować. A gdy trzeba wyjaśnić, co jest w Niemczech statystyka — trudności się zjawiają, a sprzeczności mnóstwo. W takim poszukiwaniu przekonano się, że wyraz statystyka jest niepotrzebny, a Staatsbeschreibung zastąpił jej miejsce. (Podobna ona była do geografii politycznej lub opisu stanu państwa.) Zjawiły się dzieła noszące tytuł: Statystyka szpitali, zakładów itp.), a taka statystyka już nie miała politycznego widoku, ale szczegółowe widoki (a [to] zrodziło odmęt).
A tak wyraz statystyki nie odpowiadał pierwszemu jej wyobrażeniu, na co Niemcy mają sobie właściwy i dobrze rzecz oddający wyraz. Zjawiły się dzieła z tytułami Statystyki wykładające teorię statystyki — a owe Staatsbeschreibung było nazwane Produckt tejże statystyki. [Usiłowano] często dowcipnie przekonać, że owe drobiazgowe szczegółów znajomości są tak niekiedy użyteczne, jak inne ogólniejsze. Suche pomysły starały się, aby wszystko pod rubryki podciągnąć. Wstępowymi wiadomościami były wiadomości historyczne, sam zaś przedmiot dzielono na oddział ściągający się do kultury narodu, drugi oddział był cywilno-politycznego stanu, wyłożenie państwa. Tymczasem zwrócono uwagę na czas statystyki: czy jest współczesny, czy przeszły? Czy jest połączona z geografią, czy [z historią]? (Rozchodziły się głosy, że statystyka żadnego związku z geografią nie ma, bardzo mały z historią; miała to być nauka całkiem nowa, dotąd nie znana.) Obok tego okazywał się ideał statystyki martwy, potrzebujący ożywienia, a rozum ludzki zdawał się mordować subtelnymi poszukiwaniami i wyrazami.
(Ale nowa zaszła trudność wykazania, co jest przedmiotem statystyki.) Przedmiot co do czasu był współczesny: właśnie czasu umykającego, aby jego szczegóły uchwycić. (Znaleziono jednak, że) Sokrates i Ksenofon, (Arystoteles) i Tacyt pisali statystykę. Lecz [nie] mniej jeszcze zadziwiło formujących tę naukę dzieło Karola Wielkiego, w najdrobniejsze szczegóły się zapuszczające, (w którym ten cesarz opisał wojsko, ogół cały gospodarskich [spraw] itd.) Także Wilhelm I król normandzki zostawił statystyczne wiadomości swego państwa. (Domesday Book wkrótce pokazujący się nie mniej zadziwił. I we Włoszech postrzegano pokazujące się statystyki.) Znalazły się odwieczne płody statystyczne, ale jej celem jest [zawsze] teraźniejszość. (Jeżeli statystyka teraźniejszość miała opisywać, po upłynieniu jej statystyka nikła), tak że z czasem uchodzącym przestawała być statystyką, stąd ozięblej ją traktować poczęto. Jednak słusznie dowodził Schlözer, że ta statystyka ma związek z historią. (Bo statystyka stan, a historia zmiany państw wystawują.) Z tym wszystkim widzieli Niemcy, że statystyczne dzieła wychodziły w Anglii z tytułami Geografii. Ale redukowano geografię do jej nomenklaturalnego wykładu, a statystykę wywyższano dając jej te wszystkie opisy, jakie by mieć mogła niekiedy geografia polityczna. Jednakże zgodzono się, że jest różnica w wykładzie, tak gdy geografia traktuje i opisuje kraj, statystyka zajmuje się opisaniem państwa. (Zawsze jednak obie też same przedmioty mają na celu.
Mówiono wiele o ideale, a wielka rozmaitość redukowała się) do liczb i arytmetyki. Z tym wszystkim piszący o jej ideale utrzymują, że można ją inaczej wykładać, filozoficznie. Schlözer zaś starał się naprowadzić statystykę na drogę rezonowania. (Gatterer mało ją umiejący, szukał pragmatyzmu i rezonowań filozoficznych w niejże. Schummel pojedyńczymi przykładami ożywiający statystykę, powstawał na to. Powtarzano, że należało szukać siły i mocy państwa, dającej się wyjaśnić w liczbach.) Wykład ten był rozmaicie dopełniony: słowami, liczbami, liniami na tabelach itp. We wszystkich tych rozmaitościach wypadało, (że liczbami najlepiej tabularnie stan państwa wyjaśnić. To się w Niemczech najwięcej praktykowało. Tymczasem pokazywały się stąd różne niedokładności.) Dawały się obliczać z dokładnością i niedokładnością, a pozbawione były wyrazu polityki. (Wewnętrznej polityki stan szczególniej trudno było wyrażać. W roku 1811 Heeck obliczył to wszystko w liczbach, obliczył wszystkie szczegóły. Tablice te rozmaite były rozmaicie kreślone i podzielone — i cała dokładność w liczbach zamykała się. Younga, Tvissa arytmetyki polityczne w Anglii pokazywały się), ale, gdy się te ukazują, nieużytecznymi bywają.
We Francji zaczęto powstawać, że Niemcy nie wiedzą, co jest statystyka, i nie umieją jej traktować, stąd liczne poczęły się spory. Sinclair wydał Statystykę Szkocji, utrzymywał, że statystyka powinna zgłębić moc i poruszone siły wewnętrzne, nie zaś trudzić się liczbami, a ludzkość zyskiwałaby na tym, gdyby statystyka zwracała uwagę na rolnictwo, na oświecenie, na moralność. Gdy tak w Anglii rezonować poczęto, powstają Niemcy. Lüder szydził ze wszystkich niemieckich usilności o statystyce. Sami Niemcy wyznają, że ich statystyki przedstawiają martwe i bez życia liczby, tępiące i w obłęd prowadzące umysł. Ale jakkolwiek martwe to były zwłoki, zawsze jednak precyzja właściwa narodowi niemieckiemu podźwignąć mogła prawdę w tylu zebranych materiałach przy pomocy tych liczb.
Wzmagająca się na nowo usilność krzewi się po wszystkich państwach i coraz trafniejszych obrotów nabywa. Zainteresowały się tym rządy dla swego interesu. Zachodzące raz po raz wielkie zdarzenia, odmieniające postać rzeczy, pobudzały te starania i formowały się towarzystwa statystyczne, pracujące dla pożytku swego kraju. Szukano coraz więcej osób do tego usposobionych, a stąd wiadomości dokładniejsze. (Szczególniej to do samych urzędników ściągało się. Rozpoznawały państwa przez to swój byt i stan.) Gospodarny rząd pruski zbierał od dawna wiadomości szczegółowe, tak Austria i Stany Zjednoczone. W Rosji używani byli do tej czynności cudzoziemcy. W roku 1814 zalecono, aby po szkołach instrukcje statystyczne dopełniane były. W Anglii gorliwość pisarzy podnosiły trafne poszukiwania Sinclaira i innych. (Sinclair zakładał biuro rolnicze w roku 1793.) Co do dokładności, błędy zachodzić muszą, gdy o cudzoziemskich państwach [autorzy] traktują.
W tych usilnościach cel handlowy mocniej się przebija niż naukowy. (Francja, kraj porządny, okwity w liczne zarządy, mógł szczególniej w statystyce górować.) Nigdzie z taką łatwością i zręcznością nie poszukiwano tych szczegółów jak we Francji. (Volney układał pytania, aby nie tylko stan Francji, ale i innych państw poznać.
W 1799 roku zjawiło się opisanie departamentów. Ludwik Bonaparte starał się od prefektów podobne opisy zbierać. Starania te usilnością czynną Napoleona pomnożone.) W roku 1800 Drelleta projekt zwracał [uwagę] na nowe szczegółowe widoki. Chaptal odbierał różne spisy. W roku 1806 ogłoszona statystyka nosząca cechę urzędowości. W 1802 roku potworzyły się towarzystwa statystyczne. Każdy departament ma swoje pismo periodyczne statystyczne, a i pod opieką rządu przynajmniej almanachy statystyczne wychodziły.
Zdumieli się Niemcy takiej trafności w praktyce, chociaż postrzegli uchybienia w teorii. Wszystko to było owocem prac niemieckich i ich poszukiwania ideału tej nauki. [Chodziło tylko o nadanie życia martwym płodom. [...] Namnożyło się niezliczone mnóstwo płodów statystycznych w niewielu latach. Starano się je ocenić, harmonię i związek między nimi złożyć. Źródła te klasyfikować się dały na urzędowe i prywatne. Zaszedł spór o ich pierwszość], które z nich były dokładniejsze? [...] Schlözer całkowicie polegał na źródłach rządowych, ale wreszcie odmienił swe zaufanie, widząc tak często podawane fałsze. (Fałsze te sprawiają, że wypadek ten pod krytykę publiczności mógł być podciągany.) Tymczasem wyjaśniło się, że urzędowi nie wypadało rozgłaszać swych wiadomości statystycznych, tając, przemieniając je. (W roku 1786 Królestwo Brunświckie zabroniło wydawać wiadomości handlowych innym. Pisma te nie były zupełnie pewne.) A zatem krytyk-statysta oceniać był powinien prawdę w tych podaniach.
Necker we Francji ogłaszał stan państwa . Wielu ludzi różnych stanów w Niemczech dostarczało wiele materiałów, ale i w tej mierze trzeba było krytycznie i prywatne podania roztrząsać. A i pisemka prywatne nie powinny być obojętne dla statysty, zawierając w sobie cząstkowe wiadomości o stanie i duchu prowincji. (Prywatne te pisma obok urzędowych wielką być mogły pomocą. Pisma te były tak krajowe, jak i cudzoziemcze.)
Zjawiały się podróże. Między wielu niedorzecznymi były podejmowane i w celu poznania kraju. Wiele krain nie mogło być inaczej rozpoznanych jak przez podróże, a czasem lepiej i trafniej cudzoziemca oko rozpatrzy się w tych szczegółach i różnicach od miejscowych niepostrzeżonych. Trudności coraz większe znajdując statystycy nie tylko w rezonowaniu, ale i w samych liczbach. (Przekonywać się z wolna zaczęto o niedokładności danych celnych z tamożni, o niedokładności bilansów) [handlowych], np. nagły postęp liczby wchodzących emportacji. Tymczasem różne zdarzenia szczegółowe podnosiły jeszcze ich entuzjazm w poszukiwaniu liczb, z czego nastał wielki spór: czy ogólne, czy szczególne dania statystyczne mają być lepsze. Wątpiono równie z obu stron.
Po siedmioletniej wojnie Saksonia niezmiernie wyniszczona ukazała statystykom, iż dwa razy więcej miano zboża aniżeli przedtem (10 razy kartofli co przedtem) itd. Takie trudności ciągle w różnych państwach przybywały w obliczaniu, na którym cała rzecz się opiera. (Zaraz potem poszukiwano precyzji.) Są usilności oznaczenia najdokładniej nie kończąc zerami, ale i jednostki licząc, co niepodobnym jest do wykonania. Obliczenie mil kwadratowych jakiej krainy nie może być dostatecznie wypełnione, a cóż mówić o rzeczach ruchomych i przenoszonych? (Poznano, że i przybliżenie niekiedy bywało praktykowanym.) Mallhus stara się wyjaśniać te trudności, ale obliczenie dokładne ludności zdaje się być niepodobnym, a i samych miast obliczenie jest wątpliwe, bo z jakiego stanowiska je liczyć? co jeden poczytuje za miasto, drugi nie śmie mu tego wyrazu przyznać. (Trudności podobne w najprostszych rzeczach widziane, tym bardziej w bilansach handlowych są znaczne); czy są zawodne lub dokładne, wiedzieć nie można. Kontrabandy są środkiem poszukiwania, ile bilanse są uszczerbione. (Niekiedy można kontrabandy obliczyć; potrafiono tego dokonać w Sycylii i w Anglii — jednak i tu przybliżenie łacno być może.) Celem bilansów głównym [jest] obliczenie pieniędzy, to także nie może być dokładnym. Obliczono w Anglii przez przybliżenie, że 347 000 000 funtów szt. weszło do Anglii w XVIII wieku; nie liczono tu metali: srebra i złota, na prywatne potrzeby. W kursie mogło być 40 000 000 funtów szt., a pewnie 18 000 000. Masa metalowa zamiast 400 000 000 prawdziwiej obliczona wynosiła 50, a potem 90 000 000. (Takim sposobem bilans bywa zawodny.) Stąd się okazuje, jak daremne jest liczbowe poszukiwanie. (Chociaż jest niepodobność obliczania, zawsze jednak liczby wspomagać mogą statystyka.
Liczby te nie w pewnej chwili, ale zazwyczaj w przeciągu roku mają być uważane.) [Stąd] jedność czasu statystyczna jest roczna (Lecz i w wzięciu tego roku zachodzi trudność, bo należy mieć wzgląd na odmiany), a gdy te się uważają dokładność niepodobną. Podobnie obliczenie ludności: w początku roku jest inna, a na koniec znowu inna. Stąd więc statystycy biorą po lat kilka, a potem średniej liczby szukają. Również w sile zbrojnej, marynarce, podobne zmiany zachodzące podobne trudności stawiły.Ważna jest rzecz liczba pracujących, a jak ta liczba jest zmienna przy nowych zakładach, pomnożeniu machin i innych zmianach, tak znowu ukazują się nieprzebyte trudności. (Chociaż by się liczba ich zmniejszyła, przemysł przez to nie traci: czego przykładem jest Anglia.) Obliczane są bilanse: niekorzystne we Francji i Stanach Zjednoczonych, przecież przemysł i handel równie się utrzymuje. Tak więc te liczby nie ukazują i ukazać nie mogą stanu narodów, bo inna jest w naturze komplikacja.
Podobnie obliczano uniwersytety, ludzi uczonych itp. Znaleziono, że dwa w Anglii są uniwersytety dawne, mało korzyści przynosić zdające się. (Sam Gibbon z nich szydzi.) W Hiszpanii mnóstwo jest uniwersytetów i zakładów szkolnych (urządzonych najlepiej), a przecież jaka jest różnica między piśmiennictwem Anglii i Hiszpanii! (Nie na liczbach precyzjonalnie zależy dokładność i pewność statystyka. Jest trudno zdolności umysłowe obliczyć liczbami. Zdolności te dadzą się dobrze i słowami obliczyć.) Są więc siły moralne, liczbami oznaczyć się nie mogące.
Prócz tego trudno jest obliczyć wartość pieniężną, gdy ta w każdym kraju jest różna. (Rzecz ta sama w jednym kraju jest tańsza, w drugim droższa.) Starano się więc wszystko odnosić do ziarna, ale ileż krajów bez niego się obchodzi albo mało go potrzebuje. (Ale ludzie utrzymywać się muszą: są na to w jednym kraju zboża, w innym mięso, cytryna). W takich poszukiwaniach spotykają się statyści z ekonomistami i przekonywają się, że trzeba się zwrócić na pewny bieg czasu, a nie do momentalnego rocznego lub innego podobnego czasu.
Ważną jest rzeczą patrzeć na widoki statystyczne państw starożytnych i lepiej one postrzec się dają, bo lepiej są wykończone. Dziś słusznie starają się ekonomiści zastanawiać nad komplikacją poruszającą ród ludzki — a te poruszenia, stosunki, nie liczbami, ale i słowami dokładnie wyłożyć się dadzą. Nie liczbami, ale uczuciem, owocem prac historycznych można łatwiej tego dociec. (Trudno jest wykazać) w samym rozpatrywaniu szczegółów, (jakie sprężyny są mocniej, a jakie słabiej działające i których czynność jest znaczniejsza). Mała na pozór sprężyna więcej i silniej porusza niżeli inne, wielkie i mocne zdawające się. (Jedynym zatem tu jest badanie krytyczne.) Jeżeli według Peucheta statystyka ma być pomocną geografii politycznej, musi utracić na Swoim znaczeniu, [nie] redukować się do samych szczegółów liczbowych. (Nie staje statystyka na usługi ekonomii politycznej, raczej ona w tym bliższą jest samej historii, bo ich związki są wyraźniejsze. Wykład statystyczny jest tejże samej natury co i historyczny.)

Anons: — Reklama